TRAPPIST-1: Yedi Dünya Büyüklüğünde Gezegeni Olan Kırmızı Cüce

Şubat 2017'de NASA'nın düzenlediği basın toplantısı dünya çapında manşet oldu: Yaklaşık 40 ışık yılı uzakta, küçük ve soğuk bir yıldızın etrafında yedi tane Dünya büyüklüğünde gezegen bulunmuştu. Bugün TRAPPIST-1, ötegezegen biliminin en çok incelenen sistemlerinden biri.
Yıldız: Ultra soğuk bir kırmızı cüce
TRAPPIST-1, Kova takımyıldızı yönünde bulunan bir ultra soğuk kırmızı cücedir. Kütlesi Güneş'in yalnızca yaklaşık %9'u kadar, boyutu ise Jüpiter'den biraz büyüktür. NASA Exoplanet Archive'daki yüzey sıcaklığı değeri yaklaşık 2.566 K'dir; Güneş'in yaklaşık 5.800 K'lik yüzeyinin yarısından da soğuk. Bu sönük yıldız çıplak gözle görülemez.
Sistemin adı, keşfi yapan Belçika liderliğindeki küçük robotik teleskop TRAPPIST'ten (TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope) gelir. Ekip 2016'da üç gezegen duyurdu; NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu ile yapılan takip gözlemleri sayıyı 2017'de yediye çıkardı.
Yedi gezegen, tek bakışta
Aşağıdaki değerler SpawnPlanet'in de kullandığı NASA Exoplanet Archive verilerinden alınmıştır. Yerçekimi, kütle ve yarıçaptan hesaplanmıştır (Dünya = 1 g); sıcaklık, gezegenin yalnızca yıldız ışığıyla ısındığı varsayılan denge sıcaklığıdır.
| Gezegen | Yarıçap (Dünya=1) | Kütle (Dünya=1) | Yerçekimi | Denge sıcaklığı |
|---|---|---|---|---|
| TRAPPIST-1 b | 1,12 | 1,37 | 1,10 g | 364 K (91 °C) |
| TRAPPIST-1 c | 1,10 | 1,31 | 1,09 g | 311 K (38 °C) |
| TRAPPIST-1 d | 0,79 | 0,39 | 0,63 g | 262 K (−11 °C) |
| TRAPPIST-1 e | 0,92 | 0,69 | 0,82 g | 228 K (−45 °C) |
| TRAPPIST-1 f | 1,04 | 1,04 | 0,95 g | 199 K (−74 °C) |
| TRAPPIST-1 g | 1,13 | 1,32 | 1,04 g | 181 K (−92 °C) |
| TRAPPIST-1 h | 0,76 | 0,33 | 0,57 g | 157 K (−116 °C) |
Denge sıcaklığı atmosferin sera etkisini hesaba katmaz. Dünya'nın denge sıcaklığı da yaklaşık −18 °C'dir; atmosferimiz sayesinde ortalama +15 °C yaşarız. Bu yüzden "−45 °C" gibi değerler, gezegenin gerçekten donmuş olduğu anlamına gelmez.
Sıkışık bir sistem
Yedi gezegenin hepsi, Güneş Sistemi'ne koysak Merkür'ün yörüngesinin içine sığacak kadar yıldıza yakındır. En içteki gezegen b, yıldızının etrafını yaklaşık 1,5 günde dolaşır; en dıştaki h ise yaklaşık 19 günde. Gezegenler birbirine o kadar yakındır ki birinin yüzeyinden bakan bir gözlemci, komşu gezegenleri gökyüzünde Ay'dan daha büyük görebilirdi.
Yörünge süreleri birbirine basit tam sayı oranlarıyla bağlıdır; buna yörünge rezonansı denir. Bu zincir, gezegenlerin birbirini düzenli aralıklarla çekiştirmesine yol açar ve gökbilimciler transit zamanlarındaki küçük kaymaları kullanarak gezegenlerin kütlesini ölçebilmiştir.
Yaşanabilir bölgede üç gezegen
TRAPPIST-1 e, f ve g, yıldızın yaşanabilir bölgesinde, yani yüzeyde sıvı suyun teorik olarak bulunabileceği uzaklıkta yer alır. Özellikle TRAPPIST-1 e, Dünya'ya benzer yoğunluğu ve aldığı yıldız ışığıyla en çok ilgi çeken aday. Ancak kırmızı cüceler genç yaşlarında güçlü parlamalar (flare) üretir; bu parlamaların gezegen atmosferlerini sıyırıp sıyırmadığı en büyük açık soru.
James Webb ne buldu?
James Webb Uzay Teleskobu 2023'te sistemin en içteki iki gezegeninin ısısını ölçtü. TRAPPIST-1 b'nin gündüz yüzünün yaklaşık 500 K (230 °C civarı) olduğu bulundu; bu değer, ısıyı dağıtacak kalın bir atmosferin büyük olasılıkla bulunmadığına işaret ediyordu. TRAPPIST-1 c için de kalın, karbondioksit ağırlıklı (Venüs benzeri) bir atmosfer olasılığı düşük görüldü. Bu sonuçlar dış gezegenler için kesin bir hüküm vermiyor; e, f ve g'nin gözlemleri sürüyor.
Gelgit kilidi: Sonsuz gündüz, sonsuz gece
Yıldızlarına bu kadar yakın gezegenler büyük olasılıkla gelgit kilitlidir: Ay'ın bize hep aynı yüzünü göstermesi gibi, bu gezegenler de yıldızlarına hep aynı yüzlerini döner. Bir yarım küre sürekli gündüz, diğeri sürekli gecedir. Atmosferi olan bir gezegende, ikisinin arasındaki alacakaranlık kuşağı yaşam için en ılımlı bölge olabilir.
SpawnPlanet'te TRAPPIST-1
TRAPPIST-1'in yedi gezegeni de SpawnPlanet'in gerçek gezegen havuzunda yer alıyor. Örneğin TRAPPIST-1 h'de (0,57 g) uyanan bir bilinç, düşük yerçekimi nedeniyle uzun ve ince bir bedenle doğar; donmuş bir dünyada soğuğa dayanıklı olmak zorundadır.
Kaynaklar
Sayısal değerler NASA Exoplanet Archive'dan alınmış, SpawnPlanet tarafından Dünya birimlerine ve ışık yılına çevrilmiştir. Yeni gözlemlerle değişebilir.